Kargı Coğrafya
KARGI'NIN KONUMU
Kargı İlçesi, Karadeniz Bölgesi'nin Batı Karadeniz Bölümü içinde yer alıp; Çorum iline bağlı 14 ilçeden birisidir. Çorum ilinin kuzey kesimini oluşturan Kargı ilçesi 1301 km2 alanı ve 2000'de 20388 nüfusu ile merkez ilçeden sonra nüfus büyüklüğü açısından 7. ilçesidir. Kargı ilçe Merkezi'nin 2000 yılında yapılan sayımdaki nüfusu 5728'dir. Kargı ilçesi Karadeniz kıyısından itibaren ikinci yüksek alan olan Ilgaz Dağları'nın doğusunda Kızılırmak'ın bu dağları enine kestiği yerin batı kesiminde, buranın güneyinde doğu-batı doğrultusundaki Devrez-Kızılırmak çöküntü alanında ve güneyde kısmen Kös Dağı ile Ada Dağı Platosu'nda yer alır.
ilçe sınırlarının genel olarak sırt ve zirveler gibi morfolojik ünitelerden geçiyor olması ve bu sınırların Kızılırmak ve Devrez vadilerini de çeşitli yerlerden kesmesi, bu yer şekillerinin doğal sınır oluşturmasını engellemektedir.
ilçeyi kuzey doğudan Saray düzü ilçesi , kuzeyden Boyabat ve Taşköprü ilçeleri, kuzeybatıdan Taşköprü ilçesi, batıdan Tosya ilçesi, güneyden İskilip ilçesi, güney, güneydoğu ve doğudan Osmancık ilçesi sınırlandırmıştır. Kargı ilçe Merkezi , Graben ovası olarak nitelendirilen Kargı Ovası'nın kuzeyinde kurulmuştur. Kargı ilçe Merkezi Tosya'ya 51 km, Osmancık'a 60 km, Çorum'a 120 km, Ankara'ya 287 km ve İstanbul'a 541 km uzaklıktadır.
YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ
Daha öncede belirtildiği gibi Karadeniz Bölgesi'nin Batı Karadeniz Bölümü'nde bulunan Kargı ilçesinde de bölgenin morfolojik yapısı olan dağılar ve depresyonlar hakimdir. Bu durum, morfolojik unsurların çeşitlenmesiyle diğer doğal ve benzeri faktörlerle birlikte yerleşmelerin dağılımında önemli bir rol oynamaktadır.
Batı Karadeniz Bölümü'nün denizden itibaren ikinci yüksek kütlesi olan Ilgaz Dağları'nın doğu kesimi ilçenin kuzey kesimini oluşturmaktadır. Bilindiği gibi doğu-batı doğrultusunda uzanan bu sıra dağların ilçe içerisindeki en yüksek yeri 1946 m ile Çömlekçi Tepesidir. Bu noktadan doğuya doğru yükseltisi azalan Ilgaz Dağları ilçenin doğu sınırındaki Kara Tepe'de 1486 metreye kadar düşmektedir.
Ilgaz Dağları'nın kuzeyinde, ilçe sınırları içinde kalan kesim de aslında bu dağların içinde yer almasına ve aynı yapıda olmasına rağmen daha çok plato görünümündedir. Gök ırmak'a karışan Karakaya, Büyükçay, Arım ve Asarcık çayları tarafından derin yarılan bu platoda nispi yükseltisi fazla olmayan tepelikler de mevcuttur. ilçenin kuzeydoğu kesimindeki Kolaz Platosu ve kuzeybatısındaki Kirazbaşı Platosu Gökırmak depresyonuna hafif bir eğimle uzanır.
Devrez-Kızılırmak Birleşimi
Ilgaz Damları'nın Gökırmak depresyonuna olan eıimi ile güneyde Devrez Çayı ve Kızılırmak nehrinin aktııı depresyona olan eıiminde bir asimetri vardır. Güneyde daha dik olan bu daıların en yüksek zirveleri de Devrez-Kızılırmak depresyonuna bakan yamaçların üst kısımlarındadır. Bu depresyon Ilgaz Daıları ile aynı doırultuda olup içinden Kızılırmak ve Devrez Çayı akmaktadır. Ayrıca bu depresyon batıda Biga Yarımadası'ndan giren; Yenice, Gönen , Manyas , Bursa , Yeniıehir , Mudurnu , Abant , Bolu , Gerede , Çerkeı kuzeyi , Tosya , Kargı , Ladik , Niksar , Reıadiye , Suıehri , Erzincan , Karlıova , Varto , Van Gölü'nün kuzeyinden ıran'a ulaıan Kuzey Anadolu Fayı'nı içine almaktadır. Kuzey Anadolu Fayı yatay atılımlı bir fay sistemidir(Sür,Ö. s 55 .1993)
Bilindiıi gibi yerleımeler için çok büyük tehlike oluıturan depremler ilçeden geçen Kuzey Anadolu Fay Sistemi nedeniyle geçmiıte olduıu gibi gelecekte de tehlikeler oluıturacaktır. Nitekim 26.11.1943'de Tosya-Ladik adıyla bilinen 7,2 ıiddetinde bir deprem meydana gelmiı ve Devrez-Kızılırmak depresyonu boyunca kurulmuı olan yerleımelerde büyük hasar yapmııtır. Bu depremde toplam 4000 can kaybı ve 40.000 yıkık veya az hasarlı binaya neden olmuıtur ki bu miktarın ne kadarının Kargı ilçesi'ne ait olduıu hakkında herhangi bir kayıt yoktur. Bütün bunlardan anlaıılacaıı gibi Devrez-Kızılırmak Akarsu'larının ilçede doıu-batı doırultusunda geçtiıi bu depresyon tektoniktir. Yer yer geniıliıi deıiıen bu tektonik depresyonun batıdaki Devrez-Kızılırmak kavıaıında doıuda Kızılırmak'ın kuzeydoıuya yöneldiıi kesime kadar olan vadiyi Akkan isimli araıtırmacı 'Kargı Ovası' olarak tanımlamııtır(Akkan,E. s 67.1970). Ancak, ovayı, Devrez-Kızılırmak kavıaıının 2 km batısından,16 km doıuya doıru uzunlukta ve 5 km kadar geniıliıinde , Kargı ilçe Merkezi'ni de içine alacak ıekilde sınırlayabiliriz. Ovanın kuzey ve güneyinden geçen fayların oluıturduıu dik yamaçlar ovayı bu yönlerde sınırlandırdııı gibi ovanın oluıumunun ÒGraben OvasıÓ ıeklinde olmasına neden olmuıtur(Akkan,E. s 70. 1970) . Kargı ilçe Merkezi ise ovayı kuzeyden sınırlayan fay yamacının önünde kurulmuıtur. Tamamen alüvyon topraklarla örtülü olan ova , sulanabilmesi ile birlikte eskiden beri çeltik tarımının yapılabildiıi bir alan olarak insanları kendine çekmiıtir.
Kös Daıı ve Ada Daıı'nın Görünümü
Bu tektonik depresyonun güneyinde Kös Daıı yer alır. Erenler tepesinde 2065 metreye ulaıan Kös Daıı aynı zamanda bölge sınırının da geçtiıi önemli bir yerdir. ilçenin de en yüksek noktasını oluıturan Kös Daıı'nın doıusunda , Kızılırmak kavisi içinde kalan Ada Daıı yer alır. Ortalama yükseltisi 1000 metre civarında ve düz olan bu alan daı diye adlandırılmasına raımen aslında bir platodur. Yeryüzü ıekilleri genel olarak yukarıda açıklandııı gibi olan ilçede , bu görünümün yerleımeye önemli bir etkisi vardır. Doıal olarak insanlar kendilerine en uygun geçim kaynaklarını saılayan alanları tercih ederler. Bu bakımdan en fazla yerleımenin Devrez-Kızılırmak Vadileri'nde olması gerekir. Fakat bunun böyle olmadııı görülmektedir. Bunun nedeni, bu vadi içindeki arazilerin genelde tarım alanı olarak kullanılmasıdır.
Kızılırmak ve Devrez Vadileri boyunca yerleımeler her yerde aynı oranda daıılmamııtır. Devrez ve Kızılırmak kavıaıından 16 km doıuya kadar olan Kargı Ovası'nın kuzeyindeki bölümünde köy yerleımeleri adeta tespih taneleri gibi sıralanmııtır. Bu sıklık sözü edilen vadilerin diıer kesimlerinde görülmez. Devrez-Kızılırmak Vadileri'nde yerleımelere, tür olarak bakıldııında köy yerleımelerinin fazlalııı gözlenir. Ayrıca ilçede yer alan 2 kasaba ve 3 çiftlik yerleımesi ile bir miktar mahalle yerleımesine de rastlanır. Diıer bir özellik ise bu kesimdeki yerleımelerin daha büyük ve nüfuslarının daha fazla olmasıdır. Tamamen alüvyal toprakların kapladııı bu vadi tabanlarının akarsular tarafından sulanması ile yapılan çeltik tarımı etkili olmuıtur.
Gerek Ilgaz Daıları, gerekse Kös Daıı yamaçlarındaki yerleımeler artarken tür olarak mahallelerin ön plana çıktııı görülür. Ayrıca bu sahalarda ortalama 1250 metreden sonra yayla yerleımelerinin de baıladııı göze çarpar. Yamaçlarda eıimin el verdiıi alanlarda tarımın yapılabilmesinin yanında, suyun bulunması ve hayvancılııında yapılması yerleımenin kurulmasında etkili olmuıtur. Ayrıca Ilgaz Daılarının güneye bakan yamaçlarında yer yer Doıu Karadeniz Bölümündeki gibi tek tek meskenlere rastlanır. Ilgaz Daılarının kuzeyindeki Kirazbaıı ve Kolaz platolarını Gökırmak'a karııan kolların derin yarması nedeniyle vadi içlerinde yerleıme sayısı çok azdır. Vadilerin kısmen geniıledikleri yerlerde azda olsa yerleımeye rastlanır. Daha çok yayla tarzında yerleımelerin bulunduıu plato yüzeylerinde daıılıı ise daha homojendir. Kuru tarım ve mera alanlarının geniı olması ile ormancılık faaliyetinin yaygın olması bu daıılııta etkilidir.
ıKLıM
Karadeniz Bölgesi içinde kalan ilçe , genel olarak Karadeniz iklimi etkisinde kalsa da kıyıdan uzak olması , yükselti , bakı ve özellikle de orografik uzanıı bazı özelliklerin deıiımesine neden olmuıtur. ıklimin iki ana elemanı olan sıcaklık ve yaıııa göre bir deıerlendirme yaparak ıunları söyleyebiliriz.
SICAKLIK
Sıcaklık verileri Kargı istasyonundaki 1965-1992 arasındaki 27 yıllık kısa bir zaman dilimine ait veriler kullanılmııtır. Buna göre yıllık ortalama sıcaklık 13.6 OC olup bu deıer kıyıda bulunan istasyonlarda hemen, hemen aynıdır. (Ereıli'de 13.7 OC ,Zonguldak'ta 13.5 O C ). En düıük sıcaklık Ocak ayında 1.9 OC iken en yüksek sıcaklık ise Aıustos ayında 23.4 OC' dir.
Kargı'da Aylık Ortalama Sıcaklıklar (1965-1992)
Yıllık sıcaklık farkı ise 21.5 OC ' dir. Bu karasallııın baıladııını göstermektedir.Bu deıerlerin özellikle daılık kesimde aynı olması beklenemez.ıklimin ana elemanlarından en önemlisi olan sıcaklık insan yaıamını doırudan ve dolaylı olarak etkilediıi için insanın kurduıu yerleımeyi de etkilemesi olaıandır.ınsan yaıamındaki bu etkiyi meskenin yapı tarzından , yazın yaylaya çıkılması gibi birçok olay da göstermektedir.
Kargı'da Aylık Ortalama Sıcaklıklar (1965-1992)
Sıcaklıkların yeryüzü ıekillerine ve yükseltiye baılı olarak azalması, tarımın belli bir yükseltiden sonra kısıtlanmasına neden olacaktır.Bu durum o alanın artık sürekli deıil dönemlik olarak kullanılmasına , dolayısıyla yaylacılık faaliyetine ve yayla yerleımelerine yer vermesine neden olmaktadır.Buna göre ilçede daimi yerleımenin üst sınırını 1750 m' de Hireoluk mahallesi oluıtururken ,dönemlik yerleımelerde ise bu sınırı, 1800-1850 m. arasındaki Sünlük ve Karaoluk yaylaları oluıturmaktadır.
Sıcaklııın , yükseklik artıkça azalması buna baılı olarak da yaıııın artması kıı mevsiminde bir çok yerleıim alanına ulaıımı iyice zorlaıtırmaktadır. Bu durum , yükseltisi fazla olan sürekli yerleıim alanlarında kıı mevsiminde orada insan kalmamasına ya da çok az sayıda insanın kalmasına sebep olmaktadır. Ayrıca yüksekliıin artmasına baılı olarak azalan sıcaklık, yaıııın artmasına , buda orman alanlarının geniılemesine ve ormancılık faaliyetleriyle , hayvancılııın artmasına neden olmaktadır. ilçede toplam yayla yerleıimi sayısı 72 adet olup tüm yerleımelerin %33'ünü oluıturmasında yeryüzü ıekilleriyle birlikte yukarıda belirtilen faktörlerin de etkisi olmuıtur.
YAıIı
Yaııı tarımsal faaliyetleri belirlemede ve verimin deıiımesinde önemli bir unsurdur. Ayrıca hidrografya ve bitki örtüsünün karakterini belirleyen etkenlerden biridir. Yaııı, Kargı istasyonunda ölçülmediıi için batıda Devrez Vadisi 'ndeki Tosya istasyonu ile güneyde Kızılırmak Vadisi'nde bulunan Osmancık istasyonuna ait veriler kullanılmııtır. Buna göre Tosya'da yıllık ortalama yaııı 462 mm iken Osmancık'ta bu miktar 382 mm' ye düımektedir. Bu deıerlerin Batı Karadeniz Bölümü'nün kıyı kesiminde yer alan Zonguldak'ta 1242 mm' ye ulaıtııı göz önüne alınırsa Kargı ilçesinin Karadeniz ikliminden daha çok Orta Anadolu'nun karasal ikliminin etkisi altında olduıu görülmektedir. Yaııı miktarlarının aylara daıılımına bakıldııında bu özelliıi daha açık bir ıekilde görebiliriz. Tosya'da ocak ayında 49.9 mm olan yaııı miktarı ıubat ayında 38.7 mm' ye düıer. Bu aydan sonra mayıs ayına kadar sürekli bir artıı göstererek 65.1 mm' ye ulaıan yaııı miktarı bundan sonra aıustos'a kadar bir düıüı ile 16.8 mm' ye geriler. Aıustostan sonra tekrar bir artııla ocak ayındaki deıerine yükselir. Bu deıerlerin gidiıine bakıldııında yaııı grafiıinde sanki bir W çizmiıe benzemektedir. ılkbahar yaıııları ile ikinci ve en yüksek deıere ulaıır ki bu özellik karasal iklimlere aittir.
Tosya'da Aylık Ortalama Yaııı Miktarı (1950-1994)
Osmancık'taki deıerler de miktar olarak biraz az olmakla birlikte aynı gidiıi göstermektedir. Her iki istasyonda da yaıııın mevsimlere daıılııına baktııımızda en az yaıııın yazın, en fazla yaıııın ise ilkbaharda düıtüıünü görürüz.
Osmancık'da Aylık Ortalama Yaııı Miktarı (1955-1985)
Tosya'da Aylık Ortalama Yaııı Miktarı (1950-1994)
Osmancık'da Aylık Ortalama Yaııı Miktarı (1955-1985)
Yaıııtaki bu Orta Anadolu'yu çaırııtıran özellikler baıta da belirtildiıi gibi daha çok bakı, özellikle de bölge genelinde olduıu gibi daıların kıyıya paralel uzanııının bir sonucudur. Burada ise Ilgaz Daıları'nın uzanııı etkilidir. Ayrıca istasyonların vadi içlerinde kurulmuı olması önemlidir. Bu yaııı deıerlerinin ilçedeki daılık sahada aynı olması düıünülemez. Ilgazların kuzeyindeki kesimde bakı ıartlarının etkisiyle daha fazla yaııı aldııı bitki örtüsünün gürlüıünde görülmektedir.
Sıcaklık ve yaııı özelliklerine bakıldııında Karadeniz ikliminin ilçede bir hayli bozulmuı olduıu görülür. Özellikle de yaııı nitelikleri bakımından farklılık daha da göze çarpıcıdır. ilçedeki iklimi, bölge ikliminin bir alt tipi olan Karadeniz Geçici Tipi ıklim olarak niteleyebiliriz.